- اگر بخواهند مىتوانند اين‌طور توجيه كنند . استاد : مىتوانند ، اگر توجيه كرده باشند . - منظورم اين است كه ما نمىتوانيم در اين زمينه به آنها ايرادى وارد كنيم . استاد : از اين نظر نه ، مگر اينكه بعضى حرفهاى ديگرى گفته باشند كه خود حرف آنها ضد حرف ما باشد ، چون وقتى كسى حرف كسى را توجيه مىكند در حدى قابل توجيه است كه خودش ضد آن را نگفته باشد . اگر خودش ضد آن را گفته باشد ديگر قابل توجيه نيست . - آيا اصل تأثير متقابل را مىشود مرتبط كرد با همان اصل تضاد ، بگوييم تز از خودش آنتى تز را به وجود مىآورد و اينها روى هم تأثير مىگذارند سنتز را به وجود مىآورند ؟ استاد : خير ، البته اصل تأثير متقابل شامل همين شىء و ضد خودش هم مىشود اما اختصاص به اين ندارد ، نه اينكه همان را دارند مىگويند ، اختصاص به آن ندارد . - قانون نظم كه حاكم است همين اصل تأثير متقابل است ، يعنى نظمى كه بر جهان حاكم است ناشى از تأثير متقابل است . استاد : البته اين نظم غير از آن نظم است ، درست است ، اين خودش ارتباط است نه نظم . قبلًا هم بحث كرده‌ايم . يكى سخن در ا ين است كه اشياء جهان آيا با يكديگر در رابطه هستند يا بىارتباط با يكديگرند ؟ آنها الهيون را متهم مىكنند كه الهيون قائل به اصل گسستگى هستند يعنى مىگويند كه هر چيزى خودش خودش است قطع نظر از همهء اشياء ديگر ، ولى ما مىگوييم اين‌طور نيست ، همه چيز به همه چيز بستگى دارد و هيچ چيزى را جدا از اشياء ديگر نمىتوان شناخت و تعريف كرد ، چون هر چيزى در حال تأثير متقابل با اشياء ديگر است . البته اينجا اينها يك قدم هم جلوتر مىروند كه همان ممكن است كه توجيه ما را در اينجا به ضرر آنها مخدوش كند . ( در آن جلسهء پزشكان اين قضيه را ما طرح كرديم . ) البته اين را هم باز هگل گفته است . حرفهاى خيلى پرمغز و لااقل عميق هرجا هست مال خود هگل است . قدما براى اشياء ماهيتى و وجودى قائل بودند و در عين حال يك سلسله اضافات و روابط با